Quản lý hành vi của trẻ tự kỷ như thế nào?

 

Quản lý hành vi của trẻ tự kỷ như thế nào?

Quản lý hành vi là một trong những kỹ năng quan trọng nhất đối với chuyên gia làm việc với trẻ tự kỷ, bởi hành vi chính là cách trẻ giao tiếp, phản ứng và thể hiện nhu cầu trong khi còn thiếu kỹ năng ngôn ngữ – xã hội. Dưới đây là hướng dẫn toàn diện, có tính ứng dụng cao, dành cho chuyên gia như Thầy cô giáo:

🎯 MỤC TIÊU CỦA QUẢN LÝ HÀNH VI TRẺ TỰ KỶ

Không phải là "ép trẻ vâng lời", mà là:

·         Hiểu nguyên nhân hành vi, từ đó hỗ trợ đúng nhu cầu.

·         Giảm hành vi không phù hợp (gào thét, tự gây hại, né tránh…).

·         Dạy hành vi thay thế tích cực, giúp trẻ diễn đạt và tương tác tốt hơn.

·         Tăng hành vi thích nghi như ngồi học, tự lập, chờ đợi, chơi luân phiên…

🔍 I. Bước 1: Đánh giá hành vi một cách hệ thống

Dùng mô hình A – B – C (Antecedent – Behavior – Consequence) để hiểu hành vi.

Thành phần	Ý nghĩa
A – Tiền đề	Điều xảy ra trước hành vi (giao việc, đòi dừng chơi…)
B – Hành vi	Hành vi cụ thể trẻ thể hiện (la hét, né tránh, đánh…)
C – Hậu quả	Phản ứng của người lớn, môi trường (cho tránh, la mắng…)

🔎 Sau đó, phân tích xem chức năng của hành vi là gì?
Hành vi có thể phục vụ một trong 4 mục đích:

1.      Giao tiếp nhu cầu (muốn thứ gì đó).

2.      Tránh né (thoát khỏi tình huống không thích).

3.      Tìm kiếm sự chú ý.

4.      Tự kích thích (tự điều tiết cảm giác).

🧠 II. Bước 2: Lập kế hoạch can thiệp hành vi tích cực

✅ 1. Can thiệp vào tiền đề (phòng ngừa):

·         Dự báo tình huống khó khăn (giao việc quá dài, thay đổi đột ngột…).

·         Thiết kế môi trường hỗ trợ: có lịch hình ảnh, góc nghỉ, quy tắc rõ ràng.

·         Tăng chỉ dẫn trực quan thay vì lời nói dài dòng.

·         Dạy trước kỹ năng cần thiết trước khi đưa trẻ vào tình huống mới.

✅ 2. Tăng hành vi mong muốn:

·         Tăng cường tích cực (positive reinforcement): dùng phần thưởng, lời khen, chơi đồ trẻ thích khi trẻ thể hiện hành vi đúng.

·         Dạy hành vi thay thế: nếu trẻ thường la hét để tránh việc, hãy dạy trẻ nói "cho con nghỉ 1 phút" bằng lời hoặc hình ảnh.

✅ 3. Giảm hành vi không phù hợp:

·         Ignore có kiểm soát (planned ignoring): bỏ qua những hành vi tìm kiếm chú ý mà không gây nguy hiểm.

·         Tách khỏi hệ quả mong muốn: ví dụ trẻ đập đầu để né bài → không dừng bài học ngay → dạy trẻ nói "cho con nghỉ".

·         Timeout (giới hạn sử dụng): khi hành vi mang tính phá hoại, nhưng cần đi kèm dạy lại kỹ năng thay thế.

✅ 4. Củng cố nhất quán – đồng bộ giữa chuyên gia và phụ huynh:

·         Cùng dùng hệ thống tăng cường giống nhau.

·         Cùng đồng thuận trong cách phản hồi hành vi không phù hợp.

🔧 III. Chiến lược hỗ trợ cụ thể trong môi trường học và gia đình

Tình huống	Cách xử lý gợi ý
Trẻ khó ngồi yên học	Chia nhỏ nhiệm vụ, dùng hẹn giờ hình ảnh, khen ngay sau mỗi nhiệm vụ
Trẻ hét to khi bị ngăn cản	Không nhượng bộ, dạy thay thế bằng cách yêu cầu lịch sự
Trẻ né tránh khi học	Đưa vào “hoạt động xen kẽ” (easy-hard-easy), thêm phần thưởng
Trẻ không chờ đợi	Dạy kỹ năng chờ với đồng hồ cát, chơi luân phiên

📈 IV. Theo dõi tiến trình – ghi chép – điều chỉnh

·         Sử dụng bảng theo dõi hành vi (behavior tracking sheet) theo ngày/tuần.

·         Đo lường tần suất, cường độ, thời gian hành vi để đánh giá can thiệp có hiệu quả hay không.

·         Điều chỉnh chiến lược nếu hành vi không giảm hoặc hành vi mới xuất hiện.

🧩 V. Tóm tắt: Nguyên tắc vàng trong quản lý hành vi trẻ tự kỷ

Nguyên tắc	Giải thích
Hiểu – Không phán xét	Hành vi là thông điệp – không phải cố tình “nghịch ngợm”
Dự đoán và phòng ngừa hơn là phản ứng	Thiết kế môi trường và lịch trình giúp giảm hành vi sai
Tăng hành vi tốt thay vì chỉ phạt hành vi xấu	Hành vi tốt được khen đúng lúc sẽ lặp lại
Dạy thay thế, không chỉ ngăn chặn	Luôn dạy cách diễn đạt phù hợp thay vì cấm đoán
Ghi chép – phản hồi – điều chỉnh	Quản lý hành vi là quá trình liên tục và hệ thống

 

🎯 Gợi ý cách sử dụng bảng hiệu quả:

 

·         Ghi lại ít nhất 3–5 tình huống trong tuần để nhận ra mẫu hành vi lặp lại.

·         Tập trung vào chức năng hành vi để từ đó lên kế hoạch dạy hành vi thay thế (ví dụ: dạy trẻ nói “con muốn chơi thêm” thay vì la hét).

·         Dùng bảng này khi làm việc nhóm với phụ huynh, giáo viên, trị liệu viên để có cái nhìn thống nhất.

Nếu quý thầy cô có những khó khăn cụ thể về việc xử lý hành vi của trẻ. có thể kết nối với Thầy Hòa để cùng tìm giải pháp phù hợp cho trẻ nhé!